Moraliteit in ‘n veranderende wêreld

As mens Richard Dawkins se boek The Selfish Gene lees, kry mens so die indruk dat organismes nogal die neiging het om baie selfsugtig te wees. In die natuur gaan dit oor oorlewing en elkeen probeer so optree dat sy eie oorlewing gewaarborg word. Sodoende vind daar ‘n proses van natuurlike seleksie plaas wat die beter, sterker organisme bevoordeel. Die gevolg is dat selfsigtige selfgesentreerde orgamismes ‘n beter kans op oorlewing het. Hierdie gedrag word dus vasgelê in die gene van elke organisme en beskryf op die ou ent die natuur of instink van die suksesvolle spesies.

Dawkins is nie gelowig nie en sy beskouings is kil wetenskaplik. Nogtans kan ‘n gelowige mens ook glo dat hierdie meganisme deur God gebruik is om die diversiteit van spesies op aarde tot stand te bring. As hierdie meganisme egter die toon sou aangee vir die mens se bestaan op aarde sou die lewe baie onaangenaam gewees het. Die swakkere lede van die samelewing sou aan die kortste ent getrek het.

‘n Nuwe meganisme was nodig om die lewe vir die mens meer vriendelik en aangenaam te maak. Dis hoekom God die meganisme van kultuur ingebring het. Kultuur lei tot beskawing waarin beide te swakkere sam met die sterke ‘n kans gegun word in die lewe. Hierdie meganisme word moontlik gemaak deurdat die mense genoegsame intelligensie ontwikkel het. Daar word gesê dat dit kultuur is wat die mens van die dier onderskei.

Die kultuur meganisme werk basies so dat wanneer iemand ‘n idee kry implimenteer die persoon die idee en sodoende word hierdie idee getoets. As dit ‘n slegte idee is word dit verwerp en as dit ‘n goeie idee is word dit aan ander gekommunikeer. Sodoende word die idee uiteindelike deur verskillende mense getoets. Mettertyd pas almal dit toe en so word die idee deel van die kultuur, wat sodoende groei of verander. In hierdie opsig werk kultuur baie soos biologiese spesies volgens ‘n proses van natuurlike seleksie, maar in hierdie geval is dit idees (meme) eerder as gene wat getoets en geselekteer word.

‘n Belangrike aspek van kultuur is die moraliteit, met ander woorde die definisie van reg en verkeerd binne die spesifieke kultuur. In elke kultuur is daar ‘n sterk konsep van die moraliteit. Die jonger geslag probeer maar altyd daarteen skop en probeer dit verander terwyl die ouer geslag dit probeer beskerm en handhaaf. In ‘n gesonde kultuur is hierdie liberale en konserwatiewe elemente in balans. Dit gee die kultuur die vermoë om aan te pas as omstandighede dit vereis maar ook om standvastig te kan bly en sodoende die kultuur te bewaar. Een ding wat mens wel sien is dat die moraliteit van ‘n kultuur met mettertyd verander, net soos die kultuur self ook verander.

Goed, dis nou kortliks so bietjie agtergrond oor waar kultuur vandaan kom, hoe dit werk en wat die rede daarvoor is, gesien vanuit ‘n gelowige se oogpunt. Nou wil ek egter spring na ‘n meer kontensieuse kwessie waar ek hierdie konsepte gaan nodig kry. Dit het te doen met die Bybel en die kwessie dat mense so baie die Bybel beskuldig van teenstrydighede of onrealistiese vereistes wat nie meer vandag relevant is nie.

Soos ek nou hierbo aangetoon het is die hele kultuur meganisme deel van God se skepping. Daarmee saam kom die feit dat kulture en hul moraliteite nie dieselfde bly nie. Nou is ek op baie gevaarlike terrein. Ek kan nou sommer sien hoe die mense se oë begin rek, want nou lyk dit mos baie asof ek hier gaan wil sê dat God se reël oor wat reg en verkeerd is, verander. Die kort antwoord op hierdie stelling is natuurlik nee God bly altyd dieselfde. Sy wet verander nie, maar mens moet nou versigtig wees wat mens met die wet van God bedoel. Word die moraliteit van ‘n spesifieke kultuur (kom ons sê vir arguments onthalwe die Israelietiese kultuur van die Bybelse tyd) ingesluit by die wet van God? In hierdie vraag het ek nou nie minder as twee slagysters gestel nie. As ek so aanhou gaan ek myself nog vasloop.

In die Bybel staan dat mens jou naaste moet liefhê soos jouself en God moet liefhê met jou hele hart en verstand. Dan word daar bygevoeg dat dit die volledige wet is. Die feit dat God se wet so kragtig saamgevat kan word het eers met Jesus gekom. Voor die tyd was daar ellelange beskrywings van moets en moenies. Al hierdie moets en moenies is vervang met hierdie baie eenvoudige liefdes beginsels. So as mens nou wil weet of iets reg is, is dit nie meer nodig om wetboek toe te hardloop en dit daar te loop opsoek nie. Vra jouself net in jou hart of dit wat jy wil doen op een of ander manier hierdie basiese beginsels oortree. Pas nogtans op, moenie oneerlik wees of jouself probeer bedrieg wanneer jy daardie vraag antwoord nie.

Goed, wat nou van die moraliteit van die kultuur waarbinne mens leef? Moet ek nou elke klein reëltjie daarvan gaan toets aan hierdie liefdes beginsels en dan alles gaan uitgooi wat nie daaraan voldoen nie? Wel nee. Sien hierdie liefdes beginsels is baie kragtiger as dit. Jy kan jouself gaan afvra wat die effek gaan wees as jy so roekeloor gaan begin snipper aan ‘n kultuur se moraliteit. Dit sal alles behalwe goed wees. Dit sal die mense van daardie kultuur totaal ontwrig. So ‘n ontwrigting opsigself is ‘n oortreding van die liefdes beginsels. Dit beteken dus dat ‘n mens ‘n kultuur en die moraliteit van daardie kultuur moet respekteer. Die wet van God vereis dus volgens die liefdes beginsels dat mens die reëls van die kultuur waarbinne jy leef moet gehoorsaam.

Maar hoe nou gemaak as die kultuur se moraliteit mettertyd verander? Hoe kan mens op een stadium sê dat een stel reëls reg is en dan dat ‘n ander stel reëls weer later reg is? En hoe kan mens dan nog verder gaan en sê dat God dit alles so goedvind maar nooit self verander nie?

God verwag van ons om die reëls van die kultuur te gehoorsaam, ten spyte van die feit dat die reëls op stadiums anders kan wees. Daar is verskeie voorbeelde daarvan in die Bybel. Byvoorbeeld: koning David het baie vrouens gehad. Nêrens word daar vir hom gesê dat dit verkeerd is om baie vrouens te hê nie. Hy was wel gestraf toe hy iemand se dood bewerk het sodat hy sy vrou kan kry, maar nie oor sy baie vrouens nie. Vandag glo ons dis verkeerd om meer as een vrou te hê. Die kultuur het dus verander en daarmee saam die moraliteit. Nog ‘n voorbeeld: Paulus was baie ernstig daaroor dat vrouens hoede moet dra in die kerk. Verder mag vrouens nie gepraat het in die erediens nie. Vandag sien mens selde ‘n vrou met ‘n hoed op in die kerk en mens sien selfs vrouens wat op die kansel staan. So daar is goed wat destyds verbode was en wat vandag toegelaat word. Om die waarheid te sê die manlike geslag se dominansie wat bestaan het in die kultuur van die Bybel se tyd is besig om te verdwyn en vervang te word met ‘n kultuur waar mans en vrouens op gelyke voet verkeer. Dis nie God wat verander het nie maar die mens se kultuur wat verander.

Maak ons droog deur al hierdie veranderinge in kultuur te bewerkstellig terwyl dit strydig is met die kultuur wat bestaan het toe die Bybel geskryf was? Nee ek glo nie so nie. Jesus sê self: met die maat waarmee jy meet sal jy gemeet word. Met ander woorde, die kriteria wat in die kultuur bestaan waarin ek leef is die kriteria waarvolgens ek geoordeel gaan word. Op ‘n ander plek sê hy vir Petrus dat die sleutels van die hemel aan hom gegee word. Dit wat hy op aarde oopsluit sal in die hemel oopgesluit bly en dit wat hy op aarde toesluit sal in die hemel toegesluit bly. Weereens impliseer dit dat God aan die mens die verantwoordelikheid gee om sy eie moraliteit te definieer.

Miskien lyk dit op hierdie stadium dat mens met moord kan wegkom. Nee, ongeag van die kultuur is moord tog duidelik ‘n oortreding van die liefdes beginsels. Net so is die verbreking van ‘n huwelik of die verwaarlosing of mishandeling van kinders ook sulke oortredings wat oor kultuurgrense strek.

Dan is daar die sake wat hoogs kontensieus is, soos die hele kwessie van homoseksualiteit. Solank dit volgens die moraliteit van die kultuur verkeerd is om dit te doen is die ook teen die liefdes beginsel, maar as hierdie beskouing van die kultuur sou verander, soos wat dit skynbaar op die oomblik besig is om te gebeur in baie kulture van die wêreld, dan mag die situasie wel verander. O piesang! daar sit my voet nou binne in die slagyster. Nou moet ek miskien maar so sleepvoet myself hier verskoon voor die stokke en klippe op my neer reën.