Terugvoer ter wille van aanpasbaarheid

Mens gebruik die woord “kultuur” redelik algemeen, maar dit wat daarmee bedoel word is nie altyd dieselfde nie. Mens is ook nie altyd konsikwent in die betekenis wat daaraan toegevoeg word nie. Vir party mense is kultuur dit wat jy doen wanneer jy Staatsteater toe gaan om na een of ander uitvoering te gaan kyk. Vir ander weer is kultuur iets wat mens slegs by die ryk mense kry. Arm mense het per implikasie volgens hierdie mense nie kultuur nie. Daar bestaan ook nog verwarring tussen die begrippe van kultuur en beskaafdheid.

Kan mens ooit sonder kultuur wees? Volgens die kulturele antropoloë is kultuur alle aangeleerde gedrag. Dit is alles wat mens van kleins af leer. As iemand nou op die strate grootword soos die agtergeblewendes hier in Suid Afrika, is sulke mense dan kultuurloos? Nee ek dink nie regtig so nie, want sulke mense leer steeds uit hulle omgewing. Hul kultuur is miskien baie minder as iemand wat in ‘n rykmans huis grootgeword het, maar die blote feit dat so persoon geleer het om op die strate te oorleef wys dat die persoon oor ‘n sekere mate van aangeleer gedrag moet beskik. Dit is immers die terugvoer wat hierdie persoon se omstandighede verskaf wat vir die persoon geleer het hoe om te oorleef.

Dit bring my by die onderwerp wat ek hier wil aanroer. Onlangs het ek ‘n stimulerende redenasie met Joh en Louwie gehad oor “lof en blaam” en of mens daarsonder kan klaarkom. Die opinie is geopper dat lof en blaam goed is wat mens van wil bevry word, want dit hou die mens terug van verdere ontwikkeling.

Beloning en straf (waarvoor lof en blaam metafore is) is kardinale aspekte van enige kultuur. Dit verskaf die nodige terugvoer in terme waarvan elke mens die kultuur aanleer. Hoe anders gaan mens weet of dit wat mens doen in ooreenstemming is met die kultuur waarbinne mens groot word en leef?

Een van die definierende eienskappe van ‘n kultuur is dat mense wat in dieselfde gemeenskap bly geneig is om dieselfde kultuur te hê. ‘n Manier om dit te verklaar is dat jy geneig is om die mense rondom jou te na-aap en dat jy geneig is om so op te tree dat dit vir diegene rondom jou aanvaar is. ‘n Mens wil graag deur jou medemens aanvaar word. Die interaksie wat hierdie kommunikasie van gebruike en oortuigings bewerkstelling is dan juis “lof en blaam” in allerande vorme wat soms baie subtiel kan wees.

Die terugvoer wat deur belonging en straf plaasvind funksioneer nie net op individuele vlak binne kulture nie. Dit funksioneer ook tussen die omgewing waarbinne ‘n kultuur bestaan en die kultuur in sy totaliteit. Kulturele antropologie leer ons dat kultuur nie ‘n starre, vasgestelde ding is nie, maar dat dit dinamies is en voordurend verander. Sulke veranderings vind plaas vanweë interaksie wat plaasvind binne die omgewing waarbinne dit bestaan. Hier kry mens “lof en blaam” in ‘n meer abstrakte vorm. Hierdie terugvoer is egter van kardinale belang, want daarsonder sal die mensdom nie kan aanpas by veranderende omstandighede nie.

Wees dus versigtig wanneer iemand jou probeer oortuig dat jy moet ontslae raak van die juk van beloning en straf. Hierdie persoon bewerk dalk indirek jou uiteindelike ondergang.

foto: flickr